در واقع دسته ای از متکلمان به پیشوایی واصل بن عطاا (۸۰-۱۳۱ه ق) بودند.علت نام گذاری این گروه به معتزله آن است که شخصی در مجلس درس حسن بصری از او پرسید :در روز گارما جماعتی پیدا شده اند که مرتکب کبیره راکافر می دانند این گروه وعیده ی خوارج نام دارند جمع دیگر معتقدند که گناه به ایمان آسیبی نمی رساند این گروه مرجیْه هستند عقیده ی تو در این باره چیست ؟حسن بصری در اندیشه فرو رفت اما پیش از آنکه لب به سخن بگشاید یکی از شاگردان گفت مرتکب کبیره نه مومن است ونه کافر بلکه جایگاه او میان کفر وایمان است (منزلةبین المنزلتین )این مرد واصل بن عطا بود که اولین عقیده مکتب اعتزال را بیان می کرد .وی آنگاه به کنار یکی از ستونهای مسجد رفت وبه توضیح عقیده خویش پرداخت ودر پی آن حسن بصری گفت :واصل از ما کناره گرفت (اعتزل عنا واصل )از همان روز واصل وپیروانش به معتزله موسوم گشتند
اعتقادات آنها عباتند از:
۱-منزلة بین المنزلتین :میان ایمان وکفر مرتبه ای وجود دارد که به مرتکب کبیره اختصاص دارد
۲-نفی صفات از خداوند متعال :واصل به این دلیل که لازمه ی اثبات صفات قدیم برای خداوند تعدد قدما وتعدد آلهه است صفات الهی را انکار می کرد
۳-اختیار انسان:ازآنجا که خداوند حکیم وعادل است وشر وظلم به او منسوب نمی شود جایز نیست انسانها را به گناه مجبور کند وسپس آنان را به مجازات رساند ِپس انسانها در انجام کارهای خود مختار وآرادند
۴-حق و باطل :واصل درباره ی حضرتت علی ومخالفان او ونیز درباره ی حضرت عثمان و مخالفانش معتقد بود که یکی از دوگروه حق ودیگری باطل وفاسق است اما مشخص نیست که کدام گروه حق وکدام یک باطل هستند تاریخ المذاهب الاسلامیة ص۱۱۸